Muqıiat bolyńyzdar! Úıińizdiń kireberisindegi, aýlalaryńyzdaǵy, kóshedegi bógde zattar men adamdardy der kezinde ózderińiz ǵana baıqaı alasyzdar.

 

Qyraǵy bolyńyzdar! Mańaıdaǵy adamdardyń júris-turysyna, orynsyz jatqan ıesiz múlikter men zattarǵa kóńil aýdaryńyzdar.

 

Úılerińizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etińizder: kireberiste domofonymen temir esik ornatyńyzdar, jertóleler, úı shatyrlary jáne tehnıkalyq ǵımarat esikteriniń ashyq - jabyqtyǵyn tekserińizder.

 

Kóliktegi jolaýshynyń kúdikti júris-turysyn kórip turyp, baıqamaǵan syńaı tanytpańyzdar! Sizder kólikpen júrý qaýipsizdigin saqtaýǵa tolyq quqylaryńyz bar.

 

Eshqashan, tipti, óte qaýipsiz bolsa da, qandaı da bir saqtaý nemese basqa bireýge berý úshin bireýdiń qolynan zat almańyzdar.

 

Adamdar az (ıesiz) jerde kúdik týdyratyn zatty taýyp alý sizdiń saqtyǵyńyzdy álsiretýge tıis emes. Qaskóı adam ony bir nárseden, bireýden qoryqqandyqtan tastaı qashýy múmkin.

 

Tipti, sizdiń jarylǵysh qurylǵylaryn biletin jeke tájirıbeńiz bolsa da, onymen bir nárse jasaýǵa tyryspańyz. Ózdiginen jarylǵyshtar óte sezimtal jáne ákki bolyp keledi.

 

Kúdik týdyratyn zatqa jaqyndamańyzdar, tipti qol tıgizbeńizder, bul - ómirlerińizge óte qaýipti.

 

Balalaryńyzǵa qaýipsizdik sharalaryn: beıtanys adammen kóshede sóılesýge, úıde esik ashýǵa, jerde jatqan ıesiz oıynshyqty alýǵa, kózge túsken zatqa jaqyndaýǵa bolmaıtynyn jáne t.b. úıretińizder.

 

---

 

 

Terrorızm aktilerin daıyndaý nemese josparlaýdy kýálandyratyn belgileri:

 

 

---

 

 

Bilińizder: zattardyń syrtqy kórinisi onyń rasynda nege arnalǵanyn jasyrýy múmkin. Jarylǵysh zattar úshin kamýfliaj esebinde ádettegi turmystyq zattar qoldanylady: sýmka, paket, túıinshek, qorap, oıynshyq jáne t.b.

 

1) qoǵamdyq kólikte:

- zattyń (sómkeniń jáne t.b.) kimdiki ekenin nemese kim qaldyryp ketýi múmkin ekenin qasyńyzdaǵy adamdardan surańyz;

- eger ıesi anyqtalmasa, tabylǵan zat týraly dereý júrgizýshige nemese kondýktorǵa habarlańyz.

 

2) úıińizdiń kire berisinde:

- kórshilerden surańyz, múmkin ol zat solarǵa tıesili shyǵar. Eger ıesi anyqtalmasa, tabylǵan zat týraly dereý quqyq qorǵaý organdaryna habarlańyz (tel. 102, 112).

 

3) kóshede, saiabaqta jáne t. b.:

- aınalańyzǵa qarańyz, eger múmkindik bolsa, zattyń ıesin anyqtaýǵa tyrysyńyz. Eger ol anyqtalmasa, quqyq qorǵaý organdaryna shuǵyl habarlańyz (tel.102, 112);

- zatty bógde adamdardan oqshaýlaýǵa nemese alys aradan zatqa bótenderdi jibermeýge tyrysyńyz. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri kelgen boıda zat tabylǵan ýaqyt týraly aqparat berińiz.

 

4) mekemelerde, uıymdarda:

- taýyp alǵan zat týraly obekt kúzetshisine nemese ákimshiligine dereý habarlańyz.

Tabylǵan zatpen nemese kúdik týdyratyn zattarmen jeke is-qımyl jasaýǵa tyryspańyz, olar jarylǵysh qurylǵylar bolýy múmkin, bul jarylysqa, kóptegen qurbandyqqa, qıraýǵa ákelýi múmkin.

 

 

- tabylǵan zatty ustaýǵa, ashýǵa jáne ornynan qozǵaýǵa, bir jerden ekinshi jerge aparýǵa, qolǵa alýǵa;

- tabylǵan zatty qaltaǵa, portfelge, sómkege salýǵa jáne t.b.;

- jerge kómýge nemese olardy sý qoımalaryna tastaýǵa;

- zattardan shyǵyp turǵan sym temirlerdi nemese symdardy úzip tastaýǵa nemese tartýǵa, olardy zalalsyzdandyrýǵa tyrysýǵa;

- tabylǵan zańsyz zatty paıdalanýǵa;

- oǵan jaqyn aralyqta radıo- jáne elektrli - apparattaryn, uialy telefondardy paıdalanýǵa;

 

---

 

 

Eger siz jarylý aımaǵynda qalsańyz, esten tanbaı, qımyldaı alatyn halde bolsańyz, eń birinshi kezekte tútin men jalyn joq jerge qaraı júrýge, eńbekteýge tıissiz.

Eger siz jarylys kezinde zardap shekpeseńiz, al qasyńyzda zardap shekken adamdar bolsa, olardyń jan-kúılerin baǵalańyz: tamyry soǵa ma, adam esin joǵaltqan joq pa? Eshqashan onyń esin músátir arqyly jıǵyzýǵa tyryspańyz. Esten taný – bul organızmniń syrtqy áserden qorǵanýy. Eger zardap shekken adamnyń synǵan jerleri bolmasa (onyń súıekterin muqıiat basyp kórińiz), ony qyrynan jatqyzyńyz. Ol shalqasynan jatsa, qusyqqa shashalyp, etpetinen jatsa tunshyǵyp qalýy múmkin. Kúre tamyrdan qan ketken (alqyzyl qan shapshyp jatsa) kezde jaraqatty neǵurlym tez, tym bolmaǵanda saýsaqpen basyp, sodan soń jaranyń joǵary jaǵynan jippen, belbeýmen, baýmen, beldikpen tańý kerek.

 

Eger siz ǵımarattyń qıraǵan úıindileri arasynda qalsańyz, saiabyrlaýǵa tyrysyńyz. Tereń jáne birqalypty tynys alyńyz. Ózińizdi qutqaratynyna ılandyryńyz. Daýystap jáne zattardy soqqylaý arqyly adamdardyń nazaryn aýdaryńyz. Eger siz ǵımarattyń qıraǵan úıindileriniń túbinde qalsańyz, sizdi jańǵyryq dybys anyqtaǵysh arqyly taýyp alý úshin kez kelgen metall zatty (saqına, kilt jáne t.b.) ońdy-soldy qozǵap, dybys shyǵaryńyz.

Eger bekitýli keńistikte bolsańyz, ottyqty tutandyrmańyz. Ottegin saqtańyz.

Qabyrǵalardyń qaıta opyrylyp qulaýyn boldyrmaýǵa tyrysyp, abaılap jyljyńyz, syrttan soqqan aýanyń qozǵalysy boıynsha baǵdar ustańyz. Eger múmkindigińiz bolsa, qolǵa ustaýǵa keletin zattardyń (taqtaılar, kirpishter jáne t.b.) kómegimen tóbeni bekitińiz, sodan soń kómek kútińiz. Qatty shól qysqan kezde kishkentaı tasty aýzyńyzǵa salyp, soryńyz, murnyńyzben tynys alyńyz.

 

---

 

 

Adamdardy kepilge alýdyń árbir naqty jaǵdaıy ózgeshe jáne basqalardan erekshelenedi.

Sonymen qatar eger siz kepilge alynsańyz:

1) óz-ózińizge múmkindiginshe jyldam kelińiz, tynyshtalyńyz jáne úreılenbeńiz;

2) eger ózińizdi baılap nemese kózińizdi japsa, boıyńyzdy erkin ustaýǵa tyrysyńyz, tereń tynystańyz;

3) bolýy múmkin qatań synaqqa jeke adamı, moraldyq jáne emotsıonaldy turǵyda daıyn bolyńyz. Osy rette adamdardy ustaýdyń kóptegen jaǵdaılarynda kepilge alynǵandardyń tiri qalǵandyǵyn este saqtańyz. Sizdi bosatý úshin quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdary kásibı sharalar qoldanyp jatqanyna senińiz;

4) eger qashyp kete alatynyńyzǵa tolyq senimdi bolmasańyz, qashýǵa tyryspańyz;

5) terrorıster týraly múmkindiginshe kóbirek aqparatty este saqtańyzdar. Olardyń sanyn, qarýlaný dárejesin maqsatqa saı belgileý, dene bitimine, sóıleý aktsenti men taqyrybyna, temperamentine, ózin ustaý mánerine jáne t.b. syrtqy pishinin sıpattaıtyn erekshelikterge kóńil aýdara otyryp, barynsha tolyq keskinin jasaý. Jan-jaqty aqparattyń sońynan terrorısterdiń jeke bastaryn anyqtaýda kómegi tıedi;

6) ár túrli belgiler boıynsha ózińiz otyrǵan (qamalǵan) oryndy anyqtaýǵa tyrysyńyz;

7) múmkindiginshe terezelerden, esikterden jáne adam urlaýshylardyń ózderinen alysyraq, iaǵnı quqyq qorǵaý organdary belsendi sharalar qabyldaǵan jaǵdaıda (úı-jaıǵa shabýyl, mergenderdiń qylmyskerlerdi kózdep atýy jáne t.b.) neǵurlym qaýipsiz jerge ornalasyńyz;

8) ǵımaratqa shabýyl jasaǵan jaǵdaıda qoldy jelkeńizge qoıyp, edenge etpettep jatýdy usynady;

9) eger shabýyl jasaǵan jáne basyp alǵan kezde Sizben ádepkide (Sizdiń jeke basyńyzdy anyqtaǵanǵa deıin) yqtımal qylmysker retinde birqatar dóreki is-áreketke barsa, ashýlanbańyz. Sizdi tintýi, qolyńyzǵa kisen salýy, baılaýy, emotsıonaldyq nemese jeke basyńyzǵa jaraqat jasaýy, tergeýge alýy múmkin. Bul tárizdi jaǵdaılarǵa túsinistikpen qarańyz, shabýyldaýshylardyń mundaı áreketteri (barlyq adamdy túpkilikti sáıkestendirgenge jáne shynaıy qylmyskerlerdi anyqtaǵanǵa deıin) dáleldengen.

 

 

5) ózińizdi sabyrly ustańyz, bul rette óz abyroıyńyzdy saqtańyz. Úzildi-kesildi qarsylyq jasamańyz, biraq ózińizge óte qajetti jaǵdaıda sabyrmen ótinish jasaýdan qoryqpańyz;

6) atalǵan jaǵdaıda qatty kúızelýden qozǵalýy múmkin densaýlyq kináratyńyz bolsa, bul týraly ózińizdi ustap otyrǵan adamdarǵa sabyrly túrde jetkizińiz. Qalyptasqan jaǵdaılardy eskere otyryp, birtindep ózińizdiń jaı-kúıińizdi jaqsartýǵa baılanysty ótinishter deńgeıin arttyrýǵa bolady.

 

1) ýaıym, abyrjý jáne asyp-sasý seziminiń oryn alýyna jol bermeńiz. Aldaǵy synaqtarǵa ózińizdi oısha daıyndańyz. Aqyl-oı belsendiligin saqtańyz;

2) ashyný seziminiń paıda bolýynan qashyńyz, ol úshin óz-ózińizdi sendirýdiń ishki resýrstaryn paıdalanyńyz;

3) jaǵymdy nárseler týraly oılańyz jáne sondaı jaǵdaılardy eske túsirińiz. Ýaqyt ótken saıyn sizdi bosatý múmkindikteriniń arta túskenin oılańyz. Sizdi dál qazir bosatý úshin barlyq múmkindikterdiń jasalyp jatqandyǵyna senińiz.

4) ózińizge turaqty aınalysatyn bir is (dene jattyǵýlary, kitap oqý, ómir týraly estelikter jáne t.b.) tabyńyz. Dene jáne ıntellektýaldyq is-qımyldyń táýliktik kestesin belgileńiz, olardy qatań ádistemelik tártippen oryndańyz;

5) kúshińizdi saqtaý úshin, tipti unamasa jáne tábetińizdi ashpasa da bergen taǵamnyń bárin jeńiz. Osyndaı qysyltaiań jaǵdaıda tábetińiz ben salmaǵyńyzdyń joǵalýy qalypty qubylys bolyp tabylatyndyǵyna den qoıyńyz.

 

 

Psıhologıialyq ornyqtylyqty saqtaý kepildegi adamdy qutqarýdyń mańyzdy sharttarynyń biri. Munda oıdyń aıqyndyǵyn saqtaýǵa, jaǵdaıdy dálme-dál baǵalaýǵa múmkindik beretin jaǵymsyz áserler men kúızelisterden oqshaýlaıtyn kez kelgen amal-ádister tıimdi. Kelesi erejelerdi uǵyp alǵan paıdaly:

1) atalǵan jaǵdaılarda qolaıly dene shynyqtyrý jattyǵýlaryn jasańyz, kem degende, denedegi barlyq bulshyq etterdi kezek-kezek shıryqtyryńyz jáne bosańsytyńyz;

2) barlyq jaǵdaılarda aýtotrenıng pen medıtatsıiany qoldaný óte paıdaly, olar óz psıhıkańdy baqylaýda ustaýǵa kómektesedi;

3) ishińizden oqyǵan kitaptaryńyzdy, óleńderińizdi, ánderińizdi esińizge túsirińiz, júıeli túrde ár túrli dereksiz problemalardy (matematıkalyq esepterdi shyǵaryńyz, shetel sózderin esińizge túsirińiz jáne t.b.) oılap alyńyz. Sizdiń aqyl-oıyńyz jumys isteýi kerek.

4) eger múmkindik bolasa, qolyńyzǵa túskenniń bárin, tipti onyń mátini sizge múldem qyzyqsyz bolsa da oqyńyz. Sondaı-aq jazǵandaryńyzdy qaıtyp alatynyna qaramastan, jazýyńyzǵa da bolady. Aqyl-esti saqtaýǵa kómektesetin osy úderistiń ózi mańyzdy.

5) Bolyp jatqan jaǵdaılardy júregińizge jaqyn almaı, syrttan qaraýǵa tyrysyńyz, sońyna deıin istiń sátti aiaqtalatynyna senińiz. Qorqynysh, toryǵý men selqostyq – bul úsheýi sizdiń negizgi jaýyńyz, onyń bári – óz ishińizde jatyr.
 

---

 

 

 

1) aýa-raıyna qaraı kıinińiz, qujattaryńyzdy, aqshalaryńyzdy, baǵaly zattaryńyzdy alyńyz;

2) elektrdi, gazdy, sýdy ajyratyńyz, peshtegi (alaý oshaqtaǵy (kamın) otty sóndirińiz;

3) kóshý kezinde qarıialarǵa jáne aýyr naýqastarǵa kómek kórsetińiz;

4) kireberis esikti qulypqa jabyńyz;

5) ǵımarattan shyǵyńyz jáne kóshirýshiniń komandasyn oryndańyz, tastap ketken úı-jaıǵa jaýapty adamdardyń ruqsatynan keıin ǵana qaıta oralyńyz.

 

 

1) asyqpaı jáne dúrlikpeı jumys qujattaryńyzdy seıfke nemese kiltpen jabylatyn ústel jáshikterine jınańyz;

2) ózińizben birge jeke zattaryńyzdy, qujattaryńyzdy, baǵaly zattaryńyzdy alyńyz;

3) uıymdastyrý tehnıkalaryn, elektr qurylǵylaryn sóndirińiz;

4) esikti kilttep jabyńyz jáne kóshirý tásilinde belgilengen baǵytpen júrińiz;

5) ǵımarattan shyǵyńyz jáne kóshirý basshysynyń komandasyn oryndańyz.