Almaty oblysy boıynsha Tekserý komıssıiasynyń tóraǵasy M.Musaevqa

 

 

AÝDITORLYQ QORYTYNDY

 

I. Kirispe bólim

         1.1. Aýdıtorlyq is-sharanyń ataýy: Keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý boıynsha memlekettik aýdıt júrgizý.

         1.2. Memlekettik aýdıttiń maqsaty: Keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý boıynsha tıimdiligine memlekettik aýdıt júrgizý.

1.3. Memlekettik aýdıt obektileri:

1.  «Almaty oblysynyń kásipkerlik jáne ındýstrıialyq-ınnovatsıialyq damý basqarmasy»  memlekettik mekemesi;
2.  «Qazaqstan Respýblıkasy qarjy mınıstirligi memlekettik kirister komıtetiniń Almaty oblysy boıynsha memlekettik kirister departamenti» respýblıkalyq memlekettik mekemesi

1.4. Memlekettik aýdıtpen qamtylǵan kezeń: 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap 2025 jyldyń 31 jeltoqsany aralyǵy.

II. Negizgi (taldamalyq) bólik

         2.1. Aýdıtteletin salanyń jaı-kúıin qysqasha taldaý:

«Almaty oblysynyń kásipkerlik jáne ındýstrıialyq-ınnovatsıialyq damý basqarmasy» memlekettik mekemesi kásipkerlik, saýda, ındýstrıialyq-ınnovatsıialyq damý jáne jer qoınaýyn paıdalaný salalarynda Basshylyqty júzege asyratyn Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik organy bolyp tabylady.

Óz qyzmetinde zańnamaǵa sáıkes jeke kásipkerlikti qoldaý jáne damytý boıynsha memlekettik saiasatty júrgizý, memlekettik saýda saiasatyn júrgizýdi qamtamasyz etý, ındýstrıialyq-ınnovatsıialyq damytýdyń memlekettik saiasatyn júzege asyrý, keń taralǵan paıdaly qazbalar jáne ken izdeýshilik bóliginde jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy memlekettik saiasatty iske asyrý jáne qatynastardy retteý, oblys boıynsha arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrıialyq aımaqtardyń jumys isteýin úılestirýdi qamtamasyz etý mindetterin atqarady.

Oblysta keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý boıynsha jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyna 296 jumys istep turǵan karerler bar. Onyń 135-i-kelisim-sharttar, 78-i-lıtsenzıialar, 62–si – ruqsattar jáne 17-si-izdenis.

Baǵalaýdyń negizgi elementi Almaty oblysy boıynsha keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý bolyp tabylady.

Jer men jer qoınaýyn paıdalanýdy baqylaý. Mysaly, 2024 jyldan bastap oblys ákiminiń orynbasarynyń basshylyǵymen josyqsyz jáne zańsyz mansaptardy anyqtaıtyn jáne olardy jaýapqa tartatyn komıssıia jumys isteıdi. Problemalyq ýchaskelerde baqylaý beketterin ornatý jáne vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy keńeıtý josparlanýda. 

Paıdalanylmaıtyn jáne zańsyz paıdalanylǵan jerlerdiń monıtorıngin iske qosý, sodan keıin olardy memleket menshigine qaıtarý. Ol úshin sot jáne qadaǵalaý organdarymen, onyń ishinde zańsyz sheshimderdiń kúshin joiý jáne sot aktileriniń oryndalýyn qamtamasyz etý boıynsha ózara is-qımyl kúsheıtildi.

 

2.2. Memlekettik aýdıttiń negizgi nátıjeleri:

Keń taralǵan paıdaly qazbalar (KPQ) Almaty oblysynyń resýrstyq áleýetiniń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady. Olarǵa qum, qumdy saz, maltatas, qıyrshyq tas, qumtas, saz, less, alevrolıt, bor, áktas, dolomıt mergeli, atqylaǵan jynystar, janartaý jynystary, ózgertilgen jynystar men taqtatastar, shymtezek jatady.

Kásipkerlik maqsatta tek qana keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý memlekettik jer qoınaýy qoryn basqarý baǵdarlamasymen aıqyndalatyn aýmaqtar boıynsha keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirýge arnalǵan lıtsenzıia negizinde júzege asyrylady.

Keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirýge arnalǵan lıtsenzıia boıynsha onyń ıesiniń jer qoınaýy ýchaskesin kelesi operatsıialardy júrgizý maqsatynda paıdalanýǵa aıryqsha quqyǵy bar:

1) Keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý;

2) Taý-ken jumystaryn júrgizý, taý-ken óndirý jáne (nemese) taý-ken óńdeý óndirisin, tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi ornalastyrý maqsatynda jer qoınaýy keńistigin paıdalaný;

3) Óndirý ýchaskesin barlaý (paıdalaný barlaý).

 

2020-2021 jyldardaǵy retrospektıvti kezeńde Almaty oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq bólinýine deıin óńirde OPI barlaý men óndirýge 228 kelisimshart qoldanyldy. Oblys qaıta uıymdastyrylyp aktıvterge tekserý júrgizilgennen keıin óńirdiń jańa shekaralarynda jumys istep turǵan obektiler sanynyń ósý serpini tirkelgen.

• 2022 jyl: 266 jumys istep turǵan karerler (199 nysan toqtatylǵan);

• 2023 jyl: 250 jumys istep turǵan karerler  (191 nysan toqtatyldy);

• 2024 jyl: 270 jumys istep turǵan karerler  (188 quqyq toqtatyldy).      

2025 jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha Almaty oblysynda 296 Karer jumys isteıdi. Bul rette barlyq ýchaskelerdiń 55 paıyzy (163 obekt) Jambyl, Eńbekshiqazaq aýdandarynda jáne Alataý qalasynda shoǵyrlanǵan.

2021-2025 jyldar aralyǵynda  tóleýshilermen Qol qoiý bonýsy jalpy  543 784,8 myń teńge kóleminde tólengen: 

-2021 jyly - 5318,8 myń teńge:

-2022 jyly - 11856,3 myń teńge;

-2023 jyly - 455966,3 myń teńge;

-2024 jyly - 47908,1 myń teńge;

-2025 jyly - 22735,3 myń teńge.

        Onyń ishinde, Keń taralǵan paıdaly qazbalarǵa arnalǵan Qol qoiý bonýsy 34 225,4 myń teńge kóleminde tólengen nemese 6,3% quraıdy:

-2021 jyly - 2454,2 myń teńge:

-2022 jyly - 5765,9 myń teńge;

-2023 jyly - 9653,9 myń teńge;

-2024 jyly - 11689,4 myń teńge;

-2025 jyly - 4662,0 myń teńge.

Jer qoınaýyn paıdalanýshy paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy boıynsha deklaratsıiany turǵan jerindegi salyq organyna tapsyrady.

      2021-2025 jyldary paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy jalpy 6 266 659,2 myń teńge kóleminde biýdjet esebine aýdarylǵan:

-2021 jyly - 1 507 023,9 myń teńge;

-2022 jyly- 1 175 642,1 myń teńge;

-2023 jyly- 1 410 336,3 myń teńge;

-2024 jyly- 1 333 264,8 myń teńge;

-2025 jyly- 840 392,0 myń teńge.

    Onyń ishinde, Keń taralǵan arnalǵan paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy jalpy 2 590 425,2 myń teńge biýdjet esebine aýdarylǵan, nemese jalpy túsken salyqtardyn 41% quraıdy:

-2021 jyly – 378 475,2 myń teńge;

-2022 jyly- 340 808,6 myń teńge;

-2023 jyly- 835 121,1 myń teńge;

-2024 jyly- 567 952,8 myń teńge;

-2025 jyly- 468 067,5 myń teńge.

2023-2025 jyldary paıdaly qazbalardy óndirý úshin Óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jáne onyń ınfraqurylymyn damytýǵa aýdarymdar jalpy 827 944,2 myń teńge kóleminde aýdarylǵan:

-2023 jyly- 232568,3 myń teńge;

-2024 jyly- 275923,2 myń teńge;

-2025 jyly- 319452,7 myń teńge.

     Onyń ishinde, Keń taralǵan arnalǵan paıdaly qazbalardy óndirý úshin Óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jáne onyń ınfraqurylymyn damytýǵa aýdarymdar jalpy 252 544,6 myń teńge kóleminde aýdarylǵan, nemese jalpy túsken damytý aýdarymdaryn 30,5% quraıdy:

-2023 jyly- 76547,6 myń teńge;

-2024 jyly- 97490,3 myń teńge;

-2025 jyly- 78506,7 myń teńge.

 

KPQ –jol qurylysy, qurylys materıaldaryn óndirý jáne t.b. úshin negizgi shıkizat bolyp tabylady. Kazirgi ýaqytta KPQ-di damytý protsesi men paıdalaný perspektıvalary keń taralǵan paıdaly qazbalardyń anyqtalǵan obektilerin geologıialyq-ekonomıkalyq baǵalaýdy, sondaı-aq ken oryndaryn damytý men paıdalanýdyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq negizdelgen baǵdarlamalaryn qosa alǵanda, qazirgi zamanǵy boljamdy-izdestirý zertteýleriniń bolmaýymen sıpattalady.

Buryn ıgerilgen óńirlerde qurylys kesheniniń shıkizatqa únemi ósip kele jatqan qajettilikterine baılanysty paıdaly qazbalardyń baqylaýsyz sarqylýy oryn alady, olardy ırratsıonaldy túrde alý qorshaǵan tabıǵı ortaǵa ǵana emes, sonymen qatar qarqyndy óndirý aýdandarynda ómir súrý jaǵdaılary men halyqtyń densaýlyǵyna teris áser etedi.

Zertteý jobasynda ekologıialyq aspekt mańyzdy emes ról atqarady. Osylaısha, ekologıialyq qaýipsizdik – bul Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdiginiń strategıialyq jáne irgeli quramdas bólikteriniń biri bolyp qalady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 139-babynda jer qoınaýyna memlekettik menshik quqyǵyn buzǵany úshin jaýapkershilik kózdelgen.

       Almaty oblysy boıynsha ekologıia departamenti tarapynan 2024 jyly jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵynyń talaptaryn buzý faktileri boıynsha «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 139-babynyń (jer qoınaýyna memlekettik menshik quqyǵyn buzý) jáne 353-baptyń (jer qoınaýyn paıdalaný obektilerin joiý jáne konservatsıialaý tártibin buzý) negizinde ákimshilik jaýapkershilikke 37 adam tartylyp, jalpy somasy 5 111,8 myń teńge aıyppul salynǵan.

     Sondaı-aq, 2025 jyly joǵaryda atalǵan baptar boıynsha 19 adamdy ákimshilik jaýapkershilikke tartyp, jalpy somasy 1 154,0 myń teńge aıyppul saldyndy.

 

2.3. Memlekettik aýdıt obektileri qyzmetiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa áserin baǵalaý (óńirlik jáne (nemese) eldik bóliniste):

Joǵaryda aıtylǵandaı, oblysta keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndirý boıynsha jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyna 296 jumys istep turǵan karerler bar.

Atmosferalyq aýaǵa lastaýshy áserin baǵalaý ádistemesi karerdiń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń, jaqyn mańdaǵy turǵyn úı qurylysynyń, sý obektileriniń akvatorıiasynyń, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar men orman beldeýleriniń shekaralarynda lastaýshy zattardy taratý kezindegi jer betindegi maksımaldy kontsentratsıialardy adamdardyń densaýlyǵyna, janýarlar dúnıesi obektileri men ósimdikterge, rekreatsıialyq aýmaqtarǵa ShRK-nyń belgilengen normatıvterimen salystyrýdan turady.

Bul nátıjeler óndiriletin shıkizattyń kez kelgen túriniń karerin ázirleý kezinde teris áser etý deńgeıi ruqsat etilgen normatıvter sheńberinde bolatynyn, al aýa ortasynyń negizgi lastaýshysy mamandandyrylǵan avtokólik bolyp tabylatynyn kórsetedi.

Keń taralǵan paıdaly qazbalardy kóptegen shaǵyn karerlermen jappaı ıgerý, biraq bul úlken aýmaqtyń taralýynyń tehnogendik relefiniń paıda bolýyna ákelmeıdi, biraq olardy uzaq ýaqyt paıdalaný jáne ózdiginen damyǵan qazbalarda rekýltıvatsıialyq jumystardyń bolmaýy aýa-raıynyń buzylýyna, kóshkinge, quldyraýǵa, shógý qubylystaryna, erozıialyq erozıiaǵa, defliatsıiaǵa, taý jynystarynyń tehnogendik qabatynyń jınalýyna, sý basýǵa ákeledi.

Karerlik óndirý kezinde ósimdikterge áseri jerdi alyp qoiý, topyraq jamylǵysy men tabıǵı shóptiń buzylýynan kórinedi. Jumys aiaqtalǵannan keıin buzylǵan jerlerdi jaıylymdyq aýyl sharýashylyǵy alqaptary nemese rekreatsıialyq obektiler deńgeıine deıin rekýltıvatsıialaý kózdeledi, iaǵnı ósimdikter men janýarlardyń tabıǵı mekendeý ortasyn qalpyna keltirý.

Jalpy Mekemeniń qyzmeti boıynsha belgilengen mindetterdiń iske asyrylý deńgeıi jáne tıisti qyzmettiń josparly (tikeleı, túpkilikti) jáne naqty nátıjeleriniń araqatynasy aýdıtorlyq baqylaý kezinde qarastyrylyp, memlekettik aýdıt obektisi qyzmetiniń erekshelikterin eskere otyryp, laýazymdy tulǵalardyń, mekeme qyzmetkerleriniń óz laýazymdyq qyzmetterin atqarý barysynda jaýapkershilikpen qaraıdy degen pikir qalyptasty.

III. Qorytyndy bólik

3.1. Memlekettik aýdıt barysynda qabyldanǵan sharalar:

Memlekettik aýdıt barysynda sharalar qabyldanbady.

3.2. Memlekettik aýdıt nátıjeleri boıynsha tujyrymdar.

Óz qyzmetinde «Almaty oblysynyń kásipkerlik jáne ındýstrıialyq-ınnovatsıialyq damý basqarmasy» memlekettik mekemesimen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2017 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy № 125-VI «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Kodeksi, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵy 18 shildedegi №214-VIII «Salyq kodeksi», Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI Ekologıialyq Kodeksi, Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıia jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń m. a. 2023 jylǵy 14 maýsymdaǵy № 191 jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2023 jylǵy 13 maýsymdaǵy № 111 Birlesken buıryǵymen bekitilgen «Táýekel dárejesin baǵalaý krıterıılerinde jáne tabıǵı resýrstardy molyqtyrý jáne paıdalaný salasyndaǵy tekserý paraqtarynda bolmaýyna baılanysty qorshaǵan ortany qorǵaý» baǵdarlamasy talaptary basshylyqqa alynǵan.

3.4. Qosymsha: Memlekettik aýdıt nátıjeleri boıynsha anyqtalǵan buzýshylyqtar men kemshilikterdiń jıyntyq tizilimi.

 

 

Tekserý komıssıiasynyń múshesi                                                                                                                                                 A.Qondybaeva

 

Aýdıt júrgizýge jaýapty

qurylymdyq bólimsheniń basshysy                                 B.Ormanov

 

Quqyqtyq súıemeldeýge jaýapty

qurylymdyq bólimsheniń basshysy                                      M.Skanov

 

Aýdıt tobynyń jetekshisi                                                  B.Ormanov