Алматы облысы бойынша Тексеру комиссиясының төрағасы М.Мұсаевқа

 

 

АУДИТОРЛЫҚ ҚОРЫТЫНДЫ

 

I. Кіріспе бөлім

         1.1. Аудиторлық іс-шараның атауы: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру бойынша мемлекеттік аудит жүргізу.

         1.2. Мемлекеттік аудиттің мақсаты: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру бойынша тиімділігіне мемлекеттік аудит жүргізу.

1.3. Мемлекеттік аудит объектілері:

1.  «Алматы облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы»  мемлекеттік мекемесі;
2.  «Қазақстан Республикасы қаржы министірлігі мемлекеттік кірістер комитетінің Алматы облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті» республикалық мемлекеттік мекемесі

1.4. Мемлекеттік аудитпен қамтылған кезең: 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап 2025 жылдың 31 желтоқсаны аралығы.

II. Негізгі (талдамалық) бөлік

         2.1. Аудиттелетін саланың жай-күйін қысқаша талдау:

«Алматы облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы» мемлекеттік мекемесі кәсіпкерлік, сауда, индустриялық-инновациялық даму және жер қойнауын пайдалану салаларында Басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы болып табылады.

Өз қызметінде заңнамаға сәйкес жеке кәсіпкерлікті қолдау және дамыту бойынша мемлекеттік саясатты жүргізу, мемлекеттік сауда саясатын жүргізуді қамтамасыз ету, индустриялық-инновациялық дамытудың мемлекеттік саясатын жүзеге асыру, кең таралған пайдалы қазбалар және кен іздеушілік бөлігінде жер қойнауын пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру және қатынастарды реттеу, облыс бойынша арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың жұмыс істеуін үйлестіруді қамтамасыз ету міндеттерін атқарады.

Облыста кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру бойынша жер қойнауын пайдалану құқығына 296 жұмыс істеп тұрған карьерлер бар. Оның 135-і-келісім-шарттар, 78-і-лицензиялар, 62–сі – рұқсаттар және 17-сі-ізденіс.

Бағалаудың негізгі элементі Алматы облысы бойынша кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру болып табылады.

Жер мен жер қойнауын пайдалануды бақылау. Мысалы, 2024 жылдан бастап облыс әкімінің орынбасарының басшылығымен жосықсыз және заңсыз мансаптарды анықтайтын және оларды жауапқа тартатын комиссия жұмыс істейді. Проблемалық учаскелерде бақылау бекеттерін орнату және ведомствоаралық өзара іс-қимылды кеңейту жоспарлануда. 

Пайдаланылмайтын және заңсыз пайдаланылған жерлердің мониторингін іске қосу, содан кейін оларды мемлекет меншігіне қайтару. Ол үшін сот және қадағалау органдарымен, оның ішінде заңсыз шешімдердің күшін жою және сот актілерінің орындалуын қамтамасыз ету бойынша өзара іс-қимыл күшейтілді.

 

2.2. Мемлекеттік аудиттің негізгі нәтижелері:

Кең таралған пайдалы қазбалар (КПҚ) Алматы облысының ресурстық әлеуетінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Оларға құм, құмды саз, малтатас, қиыршық тас, құмтас, саз, лесс, алевролит, бор, әктас, доломит мергелі, атқылаған жыныстар, жанартау жыныстары, өзгертілген жыныстар мен тақтатастар, шымтезек жатады.

Кәсіпкерлік мақсатта тек қана кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру мемлекеттік жер қойнауы қорын басқару бағдарламасымен айқындалатын аумақтар бойынша кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге арналған лицензия негізінде жүзеге асырылады.

Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге арналған лицензия бойынша оның иесінің жер қойнауы учаскесін келесі операцияларды жүргізу мақсатында пайдалануға айрықша құқығы бар:

1) Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру;

2) Тау-кен жұмыстарын жүргізу, тау-кен өндіру және (немесе) тау-кен өңдеу өндірісін, техногендік минералдық түзілімдерді орналастыру мақсатында жер қойнауы кеңістігін пайдалану;

3) Өндіру учаскесін барлау (пайдалану барлау).

 

2020-2021 жылдардағы ретроспективті кезеңде Алматы облысының әкімшілік-аумақтық бөлінуіне дейін өңірде ОПИ барлау мен өндіруге 228 келісімшарт қолданылды. Облыс қайта ұйымдастырылып активтерге тексеру жүргізілгеннен кейін өңірдің жаңа шекараларында жұмыс істеп тұрған объектілер санының өсу серпіні тіркелген.

• 2022 жыл: 266 жұмыс істеп тұрған карьерлер (199 нысан тоқтатылған);

• 2023 жыл: 250 жұмыс істеп тұрған карьерлер  (191 нысан тоқтатылды);

• 2024 жыл: 270 жұмыс істеп тұрған карьерлер  (188 құқық тоқтатылды).      

2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алматы облысында 296 Карьер жұмыс істейді. Бұл ретте барлық учаскелердің 55 пайызы (163 объект) Жамбыл, Еңбекшіқазақ аудандарында және Алатау қаласында шоғырланған.

2021-2025 жылдар аралығында  төлеушілермен Қол қою бонусы жалпы  543 784,8 мың теңге көлемінде төленген: 

-2021 жылы - 5318,8 мың теңге:

-2022 жылы - 11856,3 мың теңге;

-2023 жылы - 455966,3 мың теңге;

-2024 жылы - 47908,1 мың теңге;

-2025 жылы - 22735,3 мың теңге.

        Оның ішінде, Кең таралған пайдалы қазбаларға арналған Қол қою бонусы 34 225,4 мың теңге көлемінде төленген немесе 6,3% құрайды:

-2021 жылы - 2454,2 мың теңге:

-2022 жылы - 5765,9 мың теңге;

-2023 жылы - 9653,9 мың теңге;

-2024 жылы - 11689,4 мың теңге;

-2025 жылы - 4662,0 мың теңге.

Жер қойнауын пайдаланушы пайдалы қазбаларды өндіру салығы бойынша декларацияны тұрған жеріндегі салық органына тапсырады.

      2021-2025 жылдары пайдалы қазбаларды өндіру салығы жалпы 6 266 659,2 мың теңге көлемінде бюджет есебіне аударылған:

-2021 жылы - 1 507 023,9 мың теңге;

-2022 жылы- 1 175 642,1 мың теңге;

-2023 жылы- 1 410 336,3 мың теңге;

-2024 жылы- 1 333 264,8 мың теңге;

-2025 жылы- 840 392,0 мың теңге.

    Оның ішінде, Кең таралған арналған пайдалы қазбаларды өндіру салығы жалпы 2 590 425,2 мың теңге бюджет есебіне аударылған, немесе жалпы түскен салықтардын 41% құрайды:

-2021 жылы – 378 475,2 мың теңге;

-2022 жылы- 340 808,6 мың теңге;

-2023 жылы- 835 121,1 мың теңге;

-2024 жылы- 567 952,8 мың теңге;

-2025 жылы- 468 067,5 мың теңге.

2023-2025 жылдары пайдалы қазбаларды өндіру үшін Өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және оның инфрақұрылымын дамытуға аударымдар жалпы 827 944,2 мың теңге көлемінде аударылған:

-2023 жылы- 232568,3 мың теңге;

-2024 жылы- 275923,2 мың теңге;

-2025 жылы- 319452,7 мың теңге.

     Оның ішінде, Кең таралған арналған пайдалы қазбаларды өндіру үшін Өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және оның инфрақұрылымын дамытуға аударымдар жалпы 252 544,6 мың теңге көлемінде аударылған, немесе жалпы түскен дамыту аударымдарын 30,5% құрайды:

-2023 жылы- 76547,6 мың теңге;

-2024 жылы- 97490,3 мың теңге;

-2025 жылы- 78506,7 мың теңге.

 

КПҚ –жол құрылысы, құрылыс материалдарын өндіру және т.б. үшін негізгі шикізат болып табылады. Казіргі уақытта КПҚ-ді дамыту процесі мен пайдалану перспективалары кең таралған пайдалы қазбалардың анықталған объектілерін геологиялық-экономикалық бағалауды, сондай-ақ кен орындарын дамыту мен пайдаланудың әлеуметтік және экономикалық негізделген бағдарламаларын қоса алғанда, қазіргі заманғы болжамды-іздестіру зерттеулерінің болмауымен сипатталады.

Бұрын игерілген өңірлерде құрылыс кешенінің шикізатқа үнемі өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне байланысты пайдалы қазбалардың бақылаусыз сарқылуы орын алады, оларды иррационалды түрде алу қоршаған табиғи ортаға ғана емес, сонымен қатар қарқынды өндіру аудандарында өмір сүру жағдайлары мен халықтың денсаулығына теріс әсер етеді.

Зерттеу жобасында экологиялық аспект маңызды емес рөл атқарады. Осылайша, экологиялық қауіпсіздік – бұл Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігінің стратегиялық және іргелі құрамдас бөліктерінің бірі болып қалады.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің 139-бабында жер қойнауына мемлекеттік меншік құқығын бұзғаны үшін жауапкершілік көзделген.

       Алматы облысы бойынша экология департаменті тарапынан 2024 жылы жер қойнауын пайдалану құқығының талаптарын бұзу фактілері бойынша «Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 139-бабының (жер қойнауына мемлекеттік меншік құқығын бұзу) және 353-баптың (жер қойнауын пайдалану объектілерін жою және консервациялау тәртібін бұзу) негізінде әкімшілік жауапкершілікке 37 адам тартылып, жалпы сомасы 5 111,8 мың теңге айыппұл салынған.

     Сондай-ақ, 2025 жылы жоғарыда аталған баптар бойынша 19 адамды әкімшілік жауапкершілікке тартып, жалпы сомасы 1 154,0 мың теңге айыппұл салдынды.

 

2.3. Мемлекеттік аудит объектілері қызметінің әлеуметтік-экономикалық дамуға әсерін бағалау (өңірлік және (немесе) елдік бөліністе):

Жоғарыда айтылғандай, облыста кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру бойынша жер қойнауын пайдалану құқығына 296 жұмыс істеп тұрған карьерлер бар.

Атмосфералық ауаға ластаушы әсерін бағалау әдістемесі карьердің санитарлық-қорғау аймағының, жақын маңдағы тұрғын үй құрылысының, су объектілерінің акваториясының, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен орман белдеулерінің шекараларында ластаушы заттарды тарату кезіндегі жер бетіндегі максималды концентрацияларды адамдардың денсаулығына, жануарлар дүниесі объектілері мен өсімдіктерге, рекреациялық аумақтарға ШРК-ның белгіленген нормативтерімен салыстырудан тұрады.

Бұл нәтижелер өндірілетін шикізаттың кез келген түрінің карьерін әзірлеу кезінде теріс әсер ету деңгейі рұқсат етілген нормативтер шеңберінде болатынын, ал ауа ортасының негізгі ластаушысы мамандандырылған автокөлік болып табылатынын көрсетеді.

Кең таралған пайдалы қазбаларды көптеген шағын карьерлермен жаппай игеру, бірақ бұл үлкен аумақтың таралуының техногендік рельефінің пайда болуына әкелмейді, бірақ оларды ұзақ уақыт пайдалану және өздігінен дамыған қазбаларда рекультивациялық жұмыстардың болмауы ауа-райының бұзылуына, көшкінге, құлдырауға, шөгу құбылыстарына, эрозиялық эрозияға, дефляцияға, тау жыныстарының техногендік қабатының жиналуына, су басуға әкеледі.

Карьерлік өндіру кезінде өсімдіктерге әсері жерді алып қою, топырақ жамылғысы мен табиғи шөптің бұзылуынан көрінеді. Жұмыс аяқталғаннан кейін бұзылған жерлерді жайылымдық ауыл шаруашылығы алқаптары немесе рекреациялық объектілер деңгейіне дейін рекультивациялау көзделеді, яғни өсімдіктер мен жануарлардың табиғи мекендеу ортасын қалпына келтіру.

Жалпы Мекеменің қызметі бойынша белгіленген міндеттердің іске асырылу деңгейі және тиісті қызметтің жоспарлы (тікелей, түпкілікті) және нақты нәтижелерінің арақатынасы аудиторлық бақылау кезінде қарастырылып, мемлекеттік аудит объектісі қызметінің ерекшеліктерін ескере отырып, лауазымды тұлғалардың, мекеме қызметкерлерінің өз лауазымдық қызметтерін атқару барысында жауапкершілікпен қарайды деген пікір қалыптасты.

III. Қорытынды бөлік

3.1. Мемлекеттік аудит барысында қабылданған шаралар:

Мемлекеттік аудит барысында шаралар қабылданбады.

3.2. Мемлекеттік аудит нәтижелері бойынша тұжырымдар.

Өз қызметінде «Алматы облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы» мемлекеттік мекемесімен Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы № 125-VI «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодексі, Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі №214-VIII «Салық кодексі», Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI Экологиялық Кодексі, Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің м. а. 2023 жылғы 14 маусымдағы № 191 және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2023 жылғы 13 маусымдағы № 111 Бірлескен бұйрығымен бекітілген «Тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерінде және табиғи ресурстарды молықтыру және пайдалану саласындағы тексеру парақтарында болмауына байланысты қоршаған ортаны қорғау» бағдарламасы талаптары басшылыққа алынған.

3.4. Қосымша: Мемлекеттік аудит нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі.

 

 

Тексеру комиссиясының мүшесі                                                                                                                                                 А.Қондыбаева

 

Аудит жүргізуге жауапты

құрылымдық бөлімшенің басшысы                                 Б.Орманов

 

Құқықтық сүйемелдеуге жауапты

құрылымдық бөлімшенің басшысы                                      М.Сканов

 

Аудит тобының жетекшісі                                                  Б.Орманов